«مردی از ناکجا» نوشته الکساندر همن، با عنوان فرعی «فانتزیهای پرونک»، رمانی درباره مهاجرت، هویت، خانه و تجربه زیستن میان چند جهان است. این اثر که عنوان اصلی آن Nowhere Man است، نخستینبار در سال ۲۰۰۲ منتشر شد و شخصیت اصلی آن، یوزف پرونک، پیشتر نیز در یکی از داستانهای مجموعه «پرسش برونو» حضور پیدا کرده بود. نسخه فارسی کتاب با ترجمه محمدرضا ترک تتاری توسط نشر چشمه در سال ۱۴۰۴ منتشر شده و ۲۸۳ صفحه دارد.
«مردی از ناکجا» درباره چیست؟
داستان حول زندگی یوزف پرونک میچرخد؛ جوانی که در سارایوو بزرگ شده و در اوایل دهه ۱۹۹۰ به ایالات متحده میرود. او درست در دورهای وارد آمریکا میشود که جنگ در سرزمین مادریاش آغاز شده است. پرونک در شیکاگو با موقعیتی تازه روبهرو میشود: او از یک سو دیگر در خانه سابقش نیست و از سوی دیگر هنوز کاملاً به جامعه جدید تعلق پیدا نکرده است.
پرونک در طول داستان مشاغل و نقشهای مختلفی را تجربه میکند و زندگیاش از مجموعهای از موقعیتهای گاه خندهدار و گاه تلخ ساخته میشود. اما پشت این اتفاقات، مسئلهای جدیتر قرار دارد: او دقیقاً نمیداند به کجا تعلق دارد و دیگران نیز مدام تلاش میکنند هویت او را با برچسبهای ساده توضیح دهند.
همین مسئله به یکی از محورهای اصلی رمان تبدیل میشود؛ اینکه آیا هویت انسان را میتوان با ملیت، قومیت، زبان یا محل تولد تعریف کرد یا اینکه شخصیت انسان بسیار پیچیدهتر از این دستهبندیهاست.
یوزف پرونک؛ مردی میان چند جهان
پرونک شخصیتی است که زندگیاش با جابهجایی تعریف میشود. او در سارایوو متولد شده، ریشه اوکراینی از طرف پدر دارد و بعدها به آمریکا مهاجرت میکند. در نتیجه، حتی پیش از مهاجرت نیز هویتی کاملاً یکدست و ساده ندارد. معرفی نسخه فارسی کتاب نیز بر همین چندلایگی تأکید دارد و پرونک را انسانی گرفتار پرسشهایی درباره خانه، جامعه و خویشتن معرفی میکند.
پرونک به همین دلیل برای همن فقط یک شخصیت داستانی نیست؛ او میتواند نماینده انسانی باشد که در دنیایی پر از مرزهای سیاسی و فرهنگی، تلاش میکند خودش را تعریف کند. او نه کاملاً متعلق به گذشته است و نه بهسادگی میتواند خود را عضوی از جهان تازه بداند.
مهاجرت؛ مفهومی فراتر از جابهجایی جغرافیایی
«مردی از ناکجا» رمانی درباره مهاجرت است، اما مهاجرت در آن فقط عبور از یک کشور به کشور دیگر نیست. همن نشان میدهد که مهاجرت میتواند رابطه انسان با زبان، خاطره، خانواده، گذشته و حتی تصویرش از خودش را تغییر دهد.
پرونک وقتی به شیکاگو میرود، با جهانی متفاوت روبهرو میشود؛ اما مسئله اصلی او فقط سازگار شدن با یک شهر جدید نیست. او باید بفهمد در جهانی که دیگران مرتب از او میپرسند «از کجا آمدهای؟» خودش چگونه میخواهد پاسخ دهد.
از این منظر، عنوان «مردی از ناکجا» معنای نمادین پیدا میکند. «ناکجا» فقط یک مکان نیست؛ میتواند وضعیتی باشد که فرد در آن احساس میکند میان چند مکان، چند فرهنگ و چند تعریف از هویت قرار گرفته و هیچکدام بهطور کامل خانه او نیستند.
سارایوو و شیکاگو؛ دو سوی یک زندگی
دو فضای مهم رمان، سارایوو و شیکاگو هستند. بخشهایی از داستان به سالهای جوانی پرونک در سارایوو میپردازد و بخشهایی زندگی او را پس از مهاجرت دنبال میکنند. منابع معرفی رمان نیز ساختار آن را متشکل از روایتهایی از دورههای مختلف زندگی پرونک میدانند.
سارایوو در داستان فقط شهری در گذشته نیست. خاطرات، روابط و تجربههای پرونک از آنجا با او به آمریکا منتقل میشوند. در طرف دیگر، شیکاگو نماینده زندگی تازهای است که قرار نیست بهسادگی جای گذشته را بگیرد.
همین دوگانگی به رمان حالوهوایی میان نوستالژی و بیگانگی میدهد. شخصیت اصلی نه میتواند گذشته را کاملاً کنار بگذارد و نه میتواند به گذشته بازگردد.
روایت چندصدایی و تکهتکه
یکی از ویژگیهای مهم «مردی از ناکجا» شیوه روایت آن است. داستان پرونک از زاویه دید یک راوی واحد و کاملاً قابل اعتماد ارائه نمیشود. روایت میان شخصیتها و صداهای مختلف حرکت میکند و همین مسئله باعث میشود خواننده با نسخههای متفاوتی از پرونک روبهرو شود.
این انتخاب روایی با موضوع کتاب ارتباط مستقیم دارد. اگر مسئله اصلی رمان این باشد که «پرونک واقعاً کیست؟»، طبیعی است که پاسخ را از زبان یک نفر دریافت نکنیم. هر راوی بخشی از او را میبیند، اما هیچکدام بهتنهایی نمیتوانند تمام شخصیتش را توضیح دهند.
به همین دلیل، ساختار تکهتکه رمان را میتوان بخشی از معنای آن دانست. هویت پرونک نیز مانند روایت زندگیاش قطعهقطعه است و خواننده باید این قطعات را کنار هم قرار دهد.
طنز در کنار بیگانگی
با وجود مضمونهایی مانند مهاجرت، جنگ، تنهایی و بحران هویت، «مردی از ناکجا» رمانی کاملاً تلخ نیست. همن از طنز و موقعیتهای عجیب برای روایت تجربه پرونک استفاده میکند. منتقدان نیز ترکیب طنز گزنده، مشاهده دقیق و حس بیگانگی را از ویژگیهای مهم کتاب دانستهاند.
این طنز باعث میشود کتاب از تبدیل شدن به روایتی صرفاً سنگین درباره مهاجرت فاصله بگیرد. زندگی پرونک در بسیاری از مواقع عجیب، نامنظم و حتی مضحک است؛ درست مانند زندگی واقعی که تجربههای تلخ و خندهدار در آن همیشه از یکدیگر جدا نیستند.
مسئله زبان و نویسندگی الکساندر همن
الکساندر همن خود نیز تجربهای نزدیک به شخصیت پرونک دارد. او در سارایوو متولد و بزرگ شد و در سال ۱۹۹۲ برای مدتی به شیکاگو رفت؛ با آغاز جنگ در بوسنی، در آمریکا ماند و بعدها به نویسندهای تبدیل شد که بخش مهمی از آثارش را به انگلیسی، یعنی زبانی غیرمادری، نوشت.
این تجربه به آثار او حساسیتی ویژه نسبت به زبان، مهاجرت و تعلق داده است. در مورد «مردی از ناکجا»، شباهتهایی میان زندگی نویسنده و زندگی پرونک وجود دارد، اما رمان را نباید صرفاً زندگینامه همن دانست. پرونک شخصیتی داستانی است که نویسنده با استفاده از تجربههای شخصی و تاریخی، جهانی مستقل برای او ساخته است.
هویت، خانه و پرسش «من کیستم؟»
یکی از جذابترین جنبههای «مردی از ناکجا» این است که رمان به جای ارائه تعریفی قطعی از هویت، پیچیدگی آن را نشان میدهد. پرونک در برابر کسانی قرار میگیرد که میخواهند او را با یک ملیت یا قومیت مشخص تعریف کنند، اما پاسخ سادهای برای این پرسش ندارد.
همین موضوع در آثار و گفتوگوهای همن نیز اهمیت داشته است. او از سادهسازی هویت بالکانی و فروکاستن آدمها به دستهبندیهای قومی فاصله میگیرد. در جهان رمان، انسان میتواند همزمان چند گذشته و چند تعلق داشته باشد و در عین حال احساس کند هیچیک بهتنهایی او را توضیح نمیدهند.
درباره نویسنده، مترجم و ناشر
الکساندر همن نویسندهای بوسنیاییتبار است که در سارایوو متولد شد و پس از مهاجرت به آمریکا، نوشتن به زبان انگلیسی را آغاز کرد. نخستین کتاب مهم او «پرسش برونو» در سال ۲۰۰۰ منتشر شد و «مردی از ناکجا» یکی از نخستین رمانهای اوست. تجربه مهاجرت و زندگی میان زبانها و فرهنگهای مختلف در بخش قابل توجهی از آثار همن حضور دارد.
محمدرضا ترک تتاری ترجمه فارسی «مردی از ناکجا» را برای نشر چشمه انجام داده است. این ترجمه در سال ۱۴۰۴ منتشر شده و نسخه فارسی کتاب ۲۸۳ صفحه دارد.
نشر چشمه این رمان را در قالب ادبیات داستانی معاصر جهان به مخاطب فارسیزبان عرضه کرده است. انتشار «مردی از ناکجا» در فارسی فرصتی است برای آشنایی با یکی از آثار مهم همن درباره مهاجرت، بیگانگی و جستوجوی هویت.
چرا باید «مردی از ناکجا» را بخوانیم؟
«مردی از ناکجا» برای خوانندگانی مناسب است که به رمانهای شخصیتمحور، ادبیات مهاجرت و داستانهایی درباره هویت و بیگانگی علاقه دارند. این کتاب همچنین میتواند برای کسانی جذاب باشد که از روایتهای خطی و کاملاً متعارف فاصله میگیرند و از ساختار چندصدایی و روایتهای تکهتکه لذت میبرند.
یکی از دلایل خواندن کتاب، نگاه متفاوت همن به مفهوم مهاجرت است. او مهاجر را فقط فردی نمیبیند که از یک کشور به کشور دیگری رفته است؛ مهاجرت در این رمان نوعی تغییر دائمی در رابطه انسان با خودش و جهان اطرافش است.
در عین حال، طنز و زبان خاص همن باعث میشود کتاب فقط یک رمان اجتماعی درباره مهاجرت نباشد. «مردی از ناکجا» در لایههای مختلف خود درباره خاطره، جوانی، دوستی، زبان، جامعه و دشواری تعریف کردن یک انسان با چند کلمه ساده صحبت میکند
سخن پایانی
«مردی از ناکجا» رمانی درباره مردی است که از سارایوو به شیکاگو میرود، اما مسئله اصلی داستان فقط مقصد این سفر نیست. یوزف پرونک در طول زندگی خود مدام با پرسش تعلق مواجه میشود: خانه کجاست؟ هویت چیست؟ و انسان وقتی میان چند فرهنگ و چند گذشته قرار گرفته، چگونه میتواند خودش را تعریف کند؟
الکساندر همن برای روایت این پرسشها از ساختاری چندصدایی، طنزی تلخ و نگاهی دقیق به جزئیات زندگی روزمره استفاده میکند. نتیجه، رمانی است که مهاجرت را نه فقط بهعنوان جابهجایی جغرافیایی، بلکه بهعنوان تجربهای عمیق از بیجایی و بازتعریف خویشتن بررسی میکند. ترجمه محمدرضا ترک تتاری و انتشار آن توسط نشر چشمه نیز این اثر را به مجموعه آثار همن در دسترس خوانندگان فارسیزبان افزوده است