کتاب «کتاب سام» اثر دیوید کیشیک با ترجمه ابراهیم رنجبر و امیرحسین طاهری و انتشار نشر نگاه، اثری فلسفی، تفسیری و میانرشتهای است که به سراغ یکی از کهنترین و تأثیرگذارترین متنهای تاریخ میرود: روایت آفرینش در کتاب پیدایش. کیشیک در این اثر تلاش میکند فصلهای آغازین پیدایش را نه بهعنوان متنی صرفاً دینی یا تاریخی، بلکه بهعنوان متنی زنده برای اندیشیدن درباره انسان، آغاز جهان، خشونت، زبان، مرگ، خدا و آینده بشریت بخواند.
عنوان اصلی اثر The Book of Shem: On Genesis before Abraham است و در سال ۲۰۱۸ توسط انتشارات دانشگاه استنفورد منتشر شده است. این کتاب ۱۳۶ صفحه دارد و در مجموعه آثاری قرار میگیرد که کیشیک آنها را در مرز میان فلسفه، ادبیات و تفسیر فرهنگی نوشته است. ناشر انگلیسی کتاب، آن را بازخوانیای رادیکال از بخشهای آغازین کتاب پیدایش معرفی میکند و تأکید دارد که پرسش مرکزی کتاب این است: انسان چگونه به انسانی تبدیل میشود که هست؟
کتاب سام درباره چیست؟
کیشیک در این کتاب سراغ شش روایت بنیادین کتاب پیدایش میرود: آفرینش جهان، باغ عدن، قابیل و هابیل، کشتی نوح، نخستین پیمان و برج بابل. اما هدف او بازگویی این داستانها نیست. او آنها را مانند موادی فلسفی در نظر میگیرد و میپرسد این داستانهای بسیار قدیمی چه چیزی درباره وضعیت انسان امروزی به ما میگویند.
به همین دلیل «کتاب سام» را نمیتوان یک شرح سنتی بر کتاب مقدس دانست. کیشیک از متن پیدایش فاصله نمیگیرد، اما همزمان حاضر نیست آن را تنها در چارچوب تفاسیر مذهبی متعارف بخواند. او با متن وارد گفتوگو میشود و از دل آن پرسشهایی درباره منشأ، هویت، خشونت و آینده انسان بیرون میکشد.
ناشر انگلیسی نیز تأکید میکند که کتاب کیشیک در پی بازاندیشی برخی از عمیقترین باورهای شکلگرفته پیرامون متون بنیانگذار ادیان ابراهیمی است.
چرا کیشیک به سراغ پیدایش میرود؟
کتاب پیدایش یکی از بنیادیترین متون فرهنگ غرب و ادیان ابراهیمی است. روایتهایی مانند آفرینش آدم و حوا، هبوط، قابیل و هابیل، طوفان نوح و برج بابل قرنهاست که نهتنها در الهیات، بلکه در فلسفه، ادبیات، هنر و سیاست بازتفسیر شدهاند.
کیشیک معتقد است هنوز میتوان از این داستانهای بسیار قدیمی پرسشهای تازهای استخراج کرد. مسئله او فقط این نیست که «در آغاز چه اتفاقی افتاد؟» بلکه پرسش مهمتر این است که آغاز چگونه بر شیوهای که ما خودمان و جهان را میفهمیم تأثیر گذاشته است؟از این منظر، پیدایش برای کیشیک نوعی آزمایشگاه فلسفی است؛ جایی که میتوان مفاهیمی مانند زندگی، مرگ، آفرینش، گناه، خشونت و زبان را دوباره بررسی کرد.
از آفرینش تا پایان جهان
یکی از جذابترین ویژگیهای «کتاب سام» این است که کیشیک فقط درباره آغاز جهان صحبت نمیکند. کتاب میان آغاز و پایان حرکت میکند.
متن پیدایش درباره آغاز جهان است، اما کیشیک از همین نقطه به مسئله پایان نیز میرسد. اگر داستان آفرینش را نقطه شروع تاریخ انسانی بدانیم، پرسش درباره آینده این تاریخ نیز اجتنابناپذیر خواهد بود.
به همین دلیل، کتاب را میتوان تأملی فلسفی درباره آغاز جهان و پایان جهان دانست. ناشر نیز اثر را «تأملی فلسفی درباره آغاز کتاب مقدس و پایان جهان» معرفی کرده است.
انسان چگونه انسان میشود؟
پرسش اصلی کتاب شاید در ظاهر ساده باشد، اما پاسخ دادن به آن بسیار دشوار است: چگونه انسان به انسانی تبدیل میشود که هست؟
این پرسش کیشیک را به داستانهای نخستین کتاب پیدایش میبرد. آدم و حوا، قابیل و هابیل، نوح و دیگر شخصیتهای این روایتها فقط شخصیتهای مذهبی نیستند؛ آنها میتوانند بهعنوان صورتهای مختلف تجربه انسانی خوانده شوند.
انسان در این روایتها موجودی است که باید با جهان، دیگری، مرگ، قانون، میل و خشونت روبهرو شود. بنابراین هویت انسانی چیزی کاملاً آماده و از پیش تعیینشده نیست؛ در مواجهه با جهان و دیگر انسانها شکل میگیرد.
قابیل و هابیل؛ نخستین خشونت
داستان قابیل و هابیل یکی از مهمترین بخشهای کتاب است. کیشیک در فصل سوم کتاب که عنوان آن Abelism است، به این داستان میپردازد. اهمیت این داستان در نگاه فلسفی کیشیک فقط در رابطه میان دو برادر نیست. قابیل و هابیل را میتوان نخستین تصویر ادبی از رقابت، حسادت، حذف دیگری و خشونت میان انسانها دانست.
از این زاویه، پرسش کتاب بسیار معاصر میشود. خشونت فقط پدیدهای مربوط به دوران باستان نیست. مسئله این است که آیا انسان از همان ابتدا موجودی بوده که برای تثبیت جایگاه خود، دیگری را تهدید میکرده است؟کیشیک از دل این داستان، به مسئلهای گستردهتر درباره خشونت و انسان بودن میرسد.
آفرینش و مفهوم آغاز
کیشیک به واژهها و ساختار متن پیدایش نیز توجه زیادی دارد. او نمیخواهد فقط داستان را بازگو کند؛ بلکه میخواهد ببیند اگر متن را دوباره و با حساسیت زبانی بخوانیم، چه معناهای دیگری ممکن است آشکار شوند.همین رویکرد باعث شده «کتاب سام» در مرز میان فلسفه و تفسیر ادبی قرار بگیرد. نویسنده به جای اینکه فقط بپرسد متن چه میگوید، میپرسد چگونه میتوان متن را دوباره خواند؟
این همان چیزی است که بخش آغازین کتاب با عنوان «بازخوانی» دنبال میکند. ساختار کتاب از «روز صفر: بازخوانی» آغاز میشود و سپس هفت بخش با عناوینی مانند «برشیت»، «ابلیسم»، «بایوساید»، «خون»، «بابل» و «سبت» ادامه پیدا میکند.
زبان، ترجمه و مسئله حقیقت
یکی از بخشهای مهم کتاب، توجه کیشیک به متن عبری و ترجمه آن است. در پایان کتاب نیز ترجمهای از متن عبری منبع در قالب پیوست آمده است تا خواننده بتواند با لایههای زبانی متن اصلی مواجه شود.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا ترجمه فقط انتقال کلمات از زبانی به زبان دیگر نیست. انتخاب یک واژه میتواند برداشت ما از یک روایت هزاران ساله را تغییر دهد.
کیشیک از همین ظرفیت زبانی استفاده میکند تا نشان دهد آنچه ما «معنای متن» مینامیم، همیشه کاملاً ثابت و بیابهام نیست. گاهی باید به واژه بازگشت، آن را دوباره دید و پرسید آیا معنایی که امروز از آن دریافت میکنیم، همان چیزی است که همیشه در آن بوده است؟
نگاه فلسفی به یک متن مقدس
«کتاب سام» برای خوانندهای که انتظار یک تفسیر مذهبی سنتی دارد، احتمالاً تجربهای متفاوت خواهد بود. کیشیک نه در مقام واعظ، بلکه بیشتر در مقام فیلسوف و مفسر وارد متن میشود.
ناشر کتاب نیز تأکید میکند که روش او با شیوههای معمول شرح متون مقدس تفاوت دارد و این بازخوانی را روشی غیرمتعارف و مبتنی بر دانش زبانی و فلسفی گسترده توصیف میکند. آدام کوتسکو، استاد کالج نورثسنترال، در یکی از نقدهای منتشرشده درباره کتاب، آن را تفسیری غیرمتعارف میداند که از دانش زبانی و مطالعات گسترده نویسنده بهره میبرد. برای کیشیک، متن مقدس میتواند دوباره به موضوع تفکر تبدیل شود؛ نه متنی که فقط باید یک معنای نهایی برایش پیدا کرد.
«کتاب سام» و فلسفه معاصر
دیوید کیشیک پیش از این نیز در آثارش میان فلسفه، زبان، سیاست و زندگی روزمره حرکت کرده است. کتاب «مفهوم شکل زندگی نزد ویتگنشتاین» از دیگر آثار اوست و در آن رابطه زبان و زندگی در فلسفه ویتگنشتاین بررسی میشود. او در «پروژه منهتن» نیز سراغ شهر نیویورک، والتر بنیامین، مدرنیته و تجربه شهری رفته و کتاب را به شکلی میان پژوهش فلسفی و فلسفه داستانی ساخته است.
«کتاب سام» نیز ادامه همین علاقه به فرمهای غیرمتعارف فلسفه است. در اینجا به جای اینکه نویسنده یک نظریه را به صورت منظم و دانشگاهی ارائه کند، از یک متن بسیار قدیمی کمک میگیرد و با بازخوانی آن، پرسشهای فلسفی جدید میسازد.
کتابی درباره آغاز، اما نه فقط درباره گذشته
ممکن است در نگاه اول تصور کنیم کتابی درباره پیدایش باید بیشتر درباره گذشته باشد، اما «کتاب سام» دقیقاً از گذشته برای فکر کردن درباره اکنون استفاده میکند.
مسئله خشونت، رابطه انسان با طبیعت، مفهوم مرز، شکلگیری جامعه، قدرت، زبان و حتی رابطه انسان با آینده، همگی پرسشهایی معاصرند.به همین دلیل، ارزش کتاب فقط در آشنایی دوباره با داستانهای پیدایش نیست. اهمیت آن در این است که خواننده را وادار میکند داستانهایی را که شاید بارها شنیده باشد، از زاویهای تازه ببیند.
درباره نویسنده، مترجمان و ناشر
دیوید کیشیک فیلسوف و نویسنده آمریکایی و استاد فلسفه در کالج امرسون است. او مجموعهای از آثار فلسفی را نوشته که میان فلسفه دانشگاهی، ادبیات، نظریه فرهنگی و تجربه شخصی حرکت میکنند. کیشیک پیشتر در مؤسسه پژوهشی ICI برلین نیز فعالیت داشته و آثارش به زبانهای مختلف، از جمله فارسی، ترجمه شدهاند.
ابراهیم رنجبر و امیرحسین طاهری مترجمان فارسی «کتاب سام» هستند و ترجمه آنها امکان ورود مخاطب فارسیزبان به این بازخوانی فلسفی از پیدایش را فراهم کرده است. با توجه به اینکه متن کیشیک بر بازی با زبان، معنا و ساختار متون کهن تکیه دارد، انتقال چنین اثری به فارسی نیازمند توجه ویژه به دقت مفهومی و ظرافت زبانی است.
نشر نگاه ناشر نسخه فارسی کتاب است و انتشار این اثر را میتوان در امتداد توجه این ناشر به انتشار آثار فلسفی و علوم انسانی دانست.
چرا این کتاب را بخوانیم؟
«کتاب سام» برای خوانندگانی مناسب است که به فلسفه، الهیات، اسطورهشناسی، ادیان ابراهیمی، تاریخ اندیشه و تفسیرهای متفاوت از متون کلاسیک علاقه دارند. این کتاب همچنین میتواند برای کسانی جذاب باشد که از آثار فلسفی مرسوم فاصله میگیرند و ترجیح میدهند ایدههای فلسفی را از مسیر ادبیات، روایت و بازخوانی متون تجربه کنند.
اگر به کتاب پیدایش، داستانهای آفرینش، قابیل و هابیل، نوح و برج بابل علاقه دارید، این اثر نگاه تازهای به آنها ارائه میدهد. اگر هم پیشزمینه فلسفی دارید، میتوانید کتاب را در امتداد دغدغههای کیشیک درباره زندگی، زبان، انسان و تاریخ بخوانید.البته «کتاب سام» کتابی برای مطالعه سریع و صرفاً سرگرمکننده نیست. ارزش آن بیشتر در پرسشهایی است که ایجاد میکند و احتمالاً پس از پایان کتاب نیز ذهن خواننده را درگیر نگه میدارد.
نگاهی به نظر منتقدان
واکنشهای منتشرشده درباره کتاب نیز بر همین ویژگی متفاوت آن تأکید دارند. برایان بریت، از استادان و پژوهشگران حوزه مطالعات دینی، «کتاب سام» را اثری کمنظیر در ترکیب دانش و اصالت معرفی کرده و آن را کتابی دانسته که ارزش تدریس، بازخوانی و هدیه دادن دارد. گیل انیدجار نیز بر پرسش کیشیک درباره چگونگی نسبت ما با «آغاز» تأکید کرده است.
البته همه خوانندگان با این رویکرد موافق نبودهاند و برخی نقدهای منتشرشده، تفسیرهای کیشیک از متن پیدایش را بیش از اندازه شخصی و گمانهپردازانه دانستهاند. این اختلاف نظر خود نشان میدهد کتاب وارد قلمرویی شده که در آن مرز میان تفسیر فلسفی، خوانش ادبی و تفسیر دینی محل بحث است.
سخن پایانی
کتاب «کتاب سام» اثر دیوید کیشیک با ترجمه ابراهیم رنجبر و امیرحسین طاهری و انتشار نشر نگاه کتابی درباره گذشته نیست؛ دستکم نه فقط درباره گذشته. کیشیک به سراغ یکی از قدیمیترین روایتهای فرهنگ بشری میرود تا درباره پرسشهایی حرف بزند که هنوز پایان نیافتهاند: انسان چگونه شکل میگیرد؟ خشونت از کجا میآید؟ آغاز چه معنایی دارد؟ چرا انسان به روایتهایی درباره منشأ خود نیاز دارد؟ و چگونه میتوان یک متن بسیار قدیمی را دوباره خواند؟
قدرت اصلی اثر در همین جابهجایی است. کیشیک ما را از جهان آفرینش به جهان امروز میآورد و نشان میدهد داستانهایی که هزاران سال پیش درباره نخستین انسانها نوشته شدهاند، هنوز میتوانند درباره وضعیت انسان معاصر با ما حرف بزنند.
در نهایت، «کتاب سام» را میتوان تلاشی برای بازخوانی یک متن بنیادین بدون پذیرفتن اینکه معنای آن برای همیشه تثبیت شده است دانست؛ کتابی که از دل آفرینش، هبوط، خشونت، خون، زبان و بابل، دوباره به همان پرسش ابتدایی بازمیگردد: انسان چگونه به انسانی تبدیل میشود که هست؟