«رویای چین» (China Dream) رمانی از ما جیین، نویسنده و هنرمند سرشناس چینی، است که نخستین بار در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. این اثر با ترجمه مهدی غبرایی توسط نشر چشمه در مجموعه «جهان نو» به فارسی منتشر شده است. «رویای چین» را میتوان یکی از مهمترین رمانهای انتقادی ادبیات معاصر چین دانست؛ اثری که با تلفیق طنز تلخ، رئالیسم، عناصر سوررئال و تمثیل سیاسی، تصویری تکاندهنده از جامعهای ارائه میدهد که در آن قدرت سیاسی میکوشد نهتنها رفتار مردم، بلکه خاطرات، رؤیاها و حتی ذهن آنان را نیز کنترل کند.
داستان حول شخصیت ما دائوده میگردد؛ مدیر بلندپایه ادارهای دولتی که مسئول اجرای پروژهای به نام «رویای چین» است. هدف این طرح، ساختن جامعهای یکدست و هماهنگ با آرمانهای حکومت است؛ جامعهای که در آن خاطرههای دردناک گذشته، اندیشههای مستقل و آرزوهای فردی جایی نداشته باشند. اما در حالی که ما دائوده وظیفه دارد خاطرات دیگران را مهار کند، خود گرفتار هجوم خاطرههایی میشود که از دوران انقلاب فرهنگی چین و سالهای خشونت، تحقیر و سرکوب به ذهنش بازمیگردند. این خاطرات، آرامش او را بر هم میزنند و مرز میان گذشته و حال، واقعیت و توهم را از میان برمیدارند.
یکی از مهمترین درونمایههای رمان، حافظه است. ما جیین این پرسش را مطرح میکند که آیا میتوان گذشته را پاک کرد؟ آیا حکومتها قادرند با حذف خاطرهها، هویت انسانها را نیز تغییر دهند؟ در جهان «رویای چین»، فراموشی به یک سیاست رسمی تبدیل شده است؛ اما نویسنده نشان میدهد که خاطره، حتی اگر سرکوب شود، راهی برای بازگشت پیدا میکند. گذشته، همچون کابوسی پایانناپذیر، شخصیت اصلی را تعقیب میکند و او را وادار میسازد با حقیقت زندگی خود روبهرو شود.
رمان همچنین نقدی صریح بر اقتدارگرایی، بوروکراسی و تبلیغات سیاسی است. عنوان کتاب اشارهای آشکار به شعار سیاسی «رویای چین» دارد؛ شعاری که در سالهای اخیر به یکی از مفاهیم محوری گفتمان رسمی دولت چین تبدیل شده است. ما جیین این مفهوم را به بستری برای خلق داستانی دیستوپیایی تبدیل میکند و نشان میدهد که چگونه آرمانهای بزرگ سیاسی، اگر به ابزار کنترل انسانها بدل شوند، میتوانند آزادی فردی و حقیقت را قربانی کنند. با این حال، نویسنده از شعارزدگی پرهیز میکند و نقد خود را از خلال زندگی و فروپاشی تدریجی شخصیت اصلی روایت میکند.
از نظر ساختار، «رویای چین» رمانی کوتاه اما چندلایه است. روایت مدام میان زمان حال و گذشته جابهجا میشود و خاطرات شخصیت اصلی، بدون مرز مشخصی وارد زندگی روزمره او میشوند. این شیوه روایت، ذهن آشفته و احساس گناه او را بهخوبی بازتاب میدهد و فضایی میآفریند که در آن، خواننده نیز مانند شخصیت اصلی، همواره میان واقعیت و خیال در حرکت است.
سبک نگارش ما جیین از دیگر نقاط قوت کتاب است. او با زبانی موجز، کنایهآمیز و گاه طنزآلود، موضوعاتی بسیار جدی را روایت میکند. طنز در این رمان، وسیلهای برای سرگرمی نیست، بلکه ابزاری برای آشکار کردن تناقضهای قدرت و نمایش پوچی نظامی است که میخواهد حتی رؤیاهای انسانها را نیز مدیریت کند. همین ترکیب طنز، هجو و فضای کابوسگونه، «رویای چین» را به اثری متفاوت در ادبیات معاصر چین تبدیل کرده است.
این رمان را همچنین میتوان تأملی درباره رابطه فرد و قدرت دانست. شخصیت اصلی، خود بخشی از ساختار حاکم است، اما به تدریج درمییابد که همان نظامی که در خدمت آن بوده، هویت و آرامش او را نیز نابود کرده است. این کشمکش درونی، به داستان عمقی روانشناختی میبخشد و آن را از یک رمان صرفاً سیاسی فراتر میبرد.
درباره نویسنده و مترجم
ما جیین (Ma Jian)، متولد ۱۹۵۳، از شناختهشدهترین نویسندگان معاصر چین است. آثار او به دلیل نگاه انتقادی به تحولات سیاسی و اجتماعی چین، در کشورش اجازه انتشار ندارند و او سالهاست در تبعید زندگی میکند. رمانهایی مانند «پکن کما»، «سرزمین تاریک» و «نودایره» از دیگر آثار مهم او هستند که همگی به موضوعاتی چون حافظه تاریخی، آزادی فردی و پیامدهای حکومتهای اقتدارگرا میپردازند.
ترجمه فارسی این رمان را مهدی غبرایی، مترجم برجسته ادبیات جهان، انجام داده و نشر چشمه آن را در مجموعه «جهان نو» منتشر کرده است. ترجمه روان و دقیق غبرایی، خواندن این رمان چندلایه را برای مخاطبان فارسیزبان آسانتر کرده است.
چرا باید این کتاب را خواند؟
«رویای چین» رمانی کوتاه اما عمیق است که با زبانی نمادین و داستانی پرکشش، به موضوعاتی چون حافظه، حقیقت، قدرت، هویت و آزادی میپردازد. اگر به رمانهای دیستوپیایی، ادبیات معاصر شرق آسیا یا آثاری که سیاست را از زاویه تجربه انسانی روایت میکنند علاقهمند هستید، این کتاب انتخابی ارزشمند خواهد بود. ما جیین در این اثر نشان میدهد که حتی اگر بتوان تاریخ را بازنویسی کرد، خاطره را سانسور کرد و رؤیاها را تحت کنترل درآورد، ذهن انسان همچنان جایی برای مقاومت و زنده نگه داشتن حقیقت خواهد یافت.