کتاب «ادیسه» اثر هومر با ترجمه سعید نفیسی و انتشار نشر نگاه، یکی از مهمترین آثار ادبیات کلاسیک جهان و یکی از پایههای اصلی ادبیات حماسی غرب است. «ادیسه» در کنار «ایلیاد» از مشهورترین آثاری است که به هومر، شاعر افسانهای یونان باستان، نسبت داده میشود و داستان آن برخلاف «ایلیاد» که در مرکز خود جنگ و خشم آشیل را دارد، بر بازگشت، سرگردانی، خانواده، وفاداری و تلاش انسان برای رسیدن دوباره به خانه متمرکز است. منابع کلاسیکشناسی تاریخ تقریبی شکلگیری «ادیسه» را در سده هشتم پیش از میلاد قرار میدهند، هرچند درباره هویت واقعی هومر و چگونگی شکلگیری این دو حماسه هنوز قطعیتی وجود ندارد.
«ادیسه» داستان اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، است که پس از پایان جنگ تروا راهی خانه میشود؛ اما سفر بازگشت او برخلاف انتظار، سالها طول میکشد. او با خدایان، هیولاها، وسوسهها، طوفانها و سرزمینهای ناشناخته روبهرو میشود و سرانجام پس از سالها به خانه بازمیگردد. با این حال، بخش مهمی از داستان زمانی آغاز میشود که اودیسئوس به ایتاکا میرسد؛ زیرا در غیاب او، خواستگاران بسیاری خانهاش را اشغال کردهاند و برای تصاحب همسرش پنلوپه و جایگاه او تلاش میکنند.
داستان ادیسه درباره چیست؟
داستان با خود اودیسئوس آغاز نمیشود. او پس از سالها سرگردانی در جزیره کالیپسو گرفتار است و در همین زمان، پسرش تلماخوس در ایتاکا با بحران بزرگی روبهرو شده است. خواستگاران پنلوپه خانه اودیسئوس را اشغال کردهاند و اموال او را مصرف میکنند، در حالی که هنوز مشخص نیست اودیسئوس زنده است یا مرده.
تلماخوس که در آغاز داستان جوانی کمتجربه است، به جستوجوی خبری از پدرش میرود. این بخش از «ادیسه» اهمیت زیادی دارد، زیرا کتاب فقط داستان بازگشت یک قهرمان نیست؛ داستان رشد و بلوغ فرزند او نیز هست.
در ادامه، روایت دوباره به اودیسئوس میرسد. او پس از ترک جزیره کالیپسو راهی دریا میشود، اما با طوفانی سهمگین روبهرو میشود و سرانجام به سرزمین فئاسیان میرسد. در آنجا داستان سفرهای خود را برای میزبانانش تعریف میکند و همین روایت، بخش بزرگی از مشهورترین ماجراهای «ادیسه» را در بر میگیرد. ساختار روایت هومر از این نظر بسیار جالب است که ماجراهای طولانی اودیسئوس در قالب خاطرات و روایت خود او بازگو میشوند.
اودیسئوس؛ قهرمانی متفاوت با آشیل
اگر «ایلیاد» را داستان قدرت، خشم و جنگ بدانیم، «ادیسه» بیشتر داستان هوش، صبر و بازگشت است. آشیل در «ایلیاد» قهرمانی است که قدرت بدنی و جنگاوری او نقش تعیینکنندهای دارد، اما اودیسئوس بیشتر با زیرکی و توانایی حل مسئله از خطرها عبور میکند.
این تفاوت یکی از مهمترین ویژگیهای دو حماسه هومری است. در «ادیسه»، اودیسئوس بارها در موقعیتی قرار میگیرد که زور به تنهایی نمیتواند او را نجات دهد. مشهورترین نمونه، رویارویی او با پولیفموس، غول یکچشم، است. اودیسئوس به جای اینکه تلاش کند با قدرت با او بجنگد، از هوش و فریب استفاده میکند و خود را «هیچکس» معرفی میکند. منتقدان و مفسران ادبی نیز «زیرکی در برابر قدرت» را یکی از مضمونهای اصلی این حماسه دانستهاند. به همین دلیل، اودیسئوس نوع دیگری از قهرمان ادبی است؛ قهرمانی که همیشه برتر از دشمنانش نیست، اما معمولاً بهتر از آنها فکر میکند.
سفر اودیسئوس و مشهورترین ماجراهای ادیسه
بخش سفرهای اودیسئوس سرشار از ماجراهایی است که قرنهاست از مرز ادبیات یونان باستان عبور کردهاند و به بخشی از فرهنگ عمومی جهان تبدیل شدهاند.اودیسئوس و همراهانش با سیکلوپها روبهرو میشوند و در جزیره پولیفموس گرفتار میشوند. او با نیرنگ از غار غول یکچشم فرار میکند، اما غرور و میل او به آشکار کردن نام واقعیاش پیامدهای سنگینی دارد و خشم پوزئیدون را برمیانگیزد.
پس از آن، اودیسئوس به سرزمین سیرسه میرسد؛ جادوگری که همراهان او را به خوک تبدیل میکند. بعدتر، با راهنمایی سیرسه به جهان مردگان میرود تا با تیرزیاس، پیشگوی نابینا، درباره سرنوشت و مسیر بازگشتش مشورت کند.
او همچنین با آواز فریبنده سیرنها روبهرو میشود، از میان خطرهای اسکیلا و کاریبدیس عبور میکند و در نهایت تقریباً تمام همراهان و کشتیهایش را از دست میدهد. زمانی که سرانجام به ایتاکا میرسد، تنهاست.این ماجراها باعث شدهاند «ادیسه» فقط یک حماسه باستانی نباشد؛ بسیاری از الگوهای داستانی مربوط به سفر، ماجراجویی، وسوسه و بازگشت به خانه ریشه در همین اثر دارند.
مهمترین مفهوم کتاب؛ بازگشت به خانه
یکی از مهمترین مفاهیم «ادیسه»، واژه یونانی نوستوس یا «بازگشت به خانه» است. اودیسئوس تمام این سفر طولانی را با یک هدف دنبال میکند: بازگشت به ایتاکا.اما خانه در «ادیسه» فقط یک مکان جغرافیایی نیست. ایتاکا نماد هویت، خانواده و گذشته اودیسئوس است. او در طول سفر بارها با امکان ماندن در سرزمینهای دیگر مواجه میشود، اما میل به بازگشت همچنان او را دنبال میکند.
از این نظر، «ادیسه» داستان انسانی است که در جهان گم میشود اما در نهایت تلاش میکند دوباره جایگاه خود را پیدا کند. مفهوم «بازگشت» یکی از محورهای اصلی تفسیرهای کلاسیک از این اثر است.
پنلوپه؛ زنی که منتظر میماند
یکی از شخصیتهای مهم «ادیسه» پنلوپه، همسر اودیسئوس، است. در حالی که اودیسئوس در دریاها سرگردان است، پنلوپه در ایتاکا با فشار خواستگاران روبهروست.او برای جلوگیری از ازدواج دوباره، نقشهای طراحی میکند و اعلام میکند تا زمانی که بافتن کفن پدرشوهرش را تمام نکرده، نمیتواند همسر دیگری انتخاب کند. سپس شبها بخشی از بافتههای روز را باز میکند و به این ترتیب سالها تصمیم نهایی را به تعویق میاندازد.پنلوپه به همین دلیل فقط شخصیتی منتظر و منفعل نیست؛ او با هوش و صبر تلاش میکند موقعیت خود و فرزندش را حفظ کند.
رابطه اودیسئوس و پنلوپه نیز یکی از مهمترین بخشهای کتاب است. بازگشت اودیسئوس صرفاً بازگشت یک جنگجو به سرزمینش نیست؛ او باید دوباره شناخته شود و اعتماد همسرش را به دست آورد. پنلوپه حتی پس از بازگشت او نیز به آسانی باور نمیکند که مرد مقابلش همان همسر قدیمی اوست. این روند تدریجی شناخت و بازشناسی، از ظریفترین بخشهای داستان است.
تلماخوس و داستان بلوغ
در کنار داستان اودیسئوس، «ادیسه» داستان تلماخوس نیز هست. او در ابتدای کتاب جوانی است که در غیاب پدر، کنترل خانه و زندگی خانوادگی را از دست داده است.
سفر او برای پیدا کردن خبری از پدر، در واقع سفری برای پیدا کردن هویت خودش نیز هست. تلماخوس در مسیر داستان اعتمادبهنفس بیشتری پیدا میکند و از جوانی مردد به فردی تبدیل میشود که میتواند در بازگشت پدرش نقشی جدی داشته باشد.از این منظر، «ادیسه» همزمان داستان دو سفر است: سفر اودیسئوس برای بازگشت به خانه و سفر تلماخوس برای رسیدن به بلوغ.
بازگشت اودیسئوس و انتقام از خواستگاران
وقتی اودیسئوس سرانجام به ایتاکا میرسد، هویت خود را آشکار نمیکند. آتنا او را به شکل گدای سالخورده درمیآورد تا بتواند وضعیت خانه و وفاداری اطرافیانش را بررسی کند.این بخش، وجه دیگری از شخصیت اودیسئوس را نشان میدهد. او حتی در خانه خودش نیز با احتیاط و برنامهریزی عمل میکند.
در نهایت، مسابقه تیراندازی با کمان اودیسئوس فرصتی ایجاد میکند تا هویت واقعی او آشکار شود. هیچکدام از خواستگاران قادر نیستند کمان او را به شکل درست به کار بگیرند، اما اودیسئوس موفق میشود و سپس به مقابله با آنها میپردازد. داستان در نهایت با بازشناسی او از سوی پنلوپه و بازگشت نظم به ایتاکا پیش میرود.
خدایان و سرنوشت انسان
در جهان «ادیسه»، انسانها تنها تصمیمگیرندگان سرنوشت خود نیستند. خدایان دائماً در زندگی آنها دخالت میکنند؛ گاهی از آنها حمایت میکنند و گاهی مانعشان میشوند.
آتنا از حامیان اصلی اودیسئوس است، در حالی که پوزئیدون به دلیل رفتار اودیسئوس با پولیفموس با او دشمنی میکند.با این حال، انسانها در این جهان کاملاً بیاختیار نیستند. یکی از نکات مهم حماسه این است که تصمیمهای خود انسان نیز پیامد دارند. در واقع، «ادیسه» بارها میان سرنوشت، اراده خدایان و مسئولیت انسانی حرکت میکند.
تفاوت ادیسه و ایلیاد
خواندن «ادیسه» در کنار «ایلیاد» تجربه کاملتری از جهان هومری ایجاد میکند. «ایلیاد» در فضای جنگ تروا و خشم آشیل شکل میگیرد، در حالی که «ادیسه» پس از جنگ و در مسیر بازگشت یکی از جنگجویان آغاز میشود.
در «ایلیاد»، قهرمان بیشتر با مسئله افتخار، مرگ و شهرت روبهروست؛ در «ادیسه»، مسئله اصلی خانه، هویت، خانواده و ادامه زندگی است.حتی مفهوم قهرمانی نیز در این دو اثر تفاوت دارد. آشیل قهرمانی است که با قدرت و شجاعت جنگی شناخته میشود، اما اودیسئوس قهرمانی است که بیش از شمشیر به ذهن خود متکی است.این تفاوت یکی از دلایلی است که «ادیسه» را برای مخاطب امروزی همچنان جذاب نگه داشته است.
چرا ادیسه هنوز خواندنی است؟
شاید عجیب باشد که داستانی که بیش از دو هزار سال پیش در سنت شفاهی یونان باستان شکل گرفته، هنوز بتواند خواننده امروز را درگیر کند. پاسخ را باید در مضمونهای انسانی آن جستوجو کرد.
دلتنگی برای خانه، ترس از دست دادن عزیزان، تلاش برای پیدا کردن هویت، وسوسه، خیانت، وفاداری، غرور، پشیمانی و امید به بازگشت، تجربههایی نیستند که متعلق به یک دوره تاریخی خاص باشند.
حتی مفهوم سفر در «ادیسه» بسیار فراتر از یک سفر جغرافیایی است. اودیسئوس در پایان مسیر همان آدمی نیست که در آغاز جنگ تروا بوده است. او در طول راه شکست میخورد، اشتباه میکند، عزیزانش را از دست میدهد و با تجربههایی روبهرو میشود که شخصیتش را تغییر میدهند.به همین دلیل «ادیسه» را میتوان یکی از سرچشمههای مهم ادبیات سفر و بازگشت دانست؛ اثری که تأثیر آن بر ادبیات جهان بسیار گسترده بوده است.
درباره نویسنده، مترجم و ناشر
هومر نامی است که سنت ادبی یونان باستان «ایلیاد» و «ادیسه» را به او نسبت داده است. با این حال، اطلاعات قطعی درباره زندگی او در دست نیست و حتی درباره اینکه این دو اثر دقیقاً حاصل کار یک شاعر بودهاند یا در فرایندی طولانی از سنت شفاهی شکل گرفتهاند، بحثهای علمی بسیاری وجود دارد. آنچه روشن است این است که این دو حماسه در سنت شفاهی یونانی شکل گرفتهاند و تأثیر عمیقی بر ادبیات یونان، روم و پس از آن بر ادبیات جهان گذاشتهاند.
سعید نفیسی از چهرههای برجسته ادبی و فرهنگی ایران در قرن چهاردهم خورشیدی بود و در کنار فعالیتهای پژوهشی و دانشگاهی، نقش مهمی در ترجمه ادبیات جهان به فارسی داشت. «ایلیاد» و «ادیسه» از جمله آثار هومری هستند که نام نفیسی با ترجمه فارسی آنها پیوند خورده است. منابع کتابشناختی نیز ترجمه آثار هومر توسط سعید نفیسی را ثبت کردهاند.
نشر نگاه ناشر این نسخه از «ادیسه» است. انتشار آثار کلاسیک در مجموعه کتابهای این ناشر، دسترسی مخاطبان فارسیزبان را به بخشی از میراث ادبی جهان فراهم میکند و ترجمه سعید نفیسی از هومر نیز از ترجمههایی است که برای آشنایی فارسیزبانان با این حماسه اهمیت تاریخی دارد.
چرا این کتاب را بخوانیم؟
«ادیسه» برای علاقهمندان به ادبیات کلاسیک، اسطورهشناسی، تاریخ ادبیات و داستانهای حماسی انتخابی مهم است. این کتاب همچنین برای کسانی جذاب خواهد بود که به داستانهای سفر، ماجراجویی و شخصیتهایی علاقه دارند که در مسیر داستان با آزمونهای دشوار روبهرو میشوند.
اگر «ایلیاد» را خواندهاید، مطالعه «ادیسه» میتواند ادامه طبیعی آشنایی با جهان هومر باشد؛ اما برای خواندن آن الزاماً به مطالعه «ایلیاد» نیاز ندارید.
ترجمه سعید نفیسی نیز برای خوانندهای اهمیت دارد که علاوه بر خود اثر، به تاریخ ترجمه ادبی در ایران علاقهمند است. زبان این ترجمه با فارسی امروز تفاوتهایی دارد و ممکن است برای بعضی خوانندگان در ابتدا کمی کلاسیک و دشوار به نظر برسد، اما همین ویژگی به آن ارزش تاریخی و ادبی ویژهای میدهد.
سخن پایانی
کتاب «ادیسه» اثر هومر با ترجمه سعید نفیسی و انتشار نشر نگاه فقط داستان سفر طولانی یک قهرمان یونانی نیست. این کتاب داستان انسانی است که پس از سالها جنگ و سرگردانی میخواهد به جایی بازگردد که آن را خانه میداند.
اودیسئوس در این مسیر با هیولاها، خدایان و خطرهای طبیعی مبارزه میکند، اما شاید دشوارترین مبارزه او، حفظ هویت خودش باشد. او باید پس از سالها دوباره شوهر پنلوپه، پدر تلماخوس و پادشاه ایتاکا شود.
در نهایت، «ادیسه» درباره بازگشت است؛ بازگشت به خانه، به خانواده و شاید حتی به خود. همین ویژگی باعث شده داستان هومر پس از قرنها همچنان زنده بماند و مفهوم سفر اودیسئوس را بتوان در بسیاری از داستانهای ادبیات جهان و حتی در تجربه شخصی انسان معاصر بازشناخت.