«بک تو بلک» نوشته سجاد افشاریان، نمایشنامهای معاصر است که در مرز میان تئاتر، روایت شخصی و تجربهای شنیداری حرکت میکند. این اثر که توسط نشر چشمه منتشر شده، داستانی درباره تنهایی، انزوا، عشق، آزادی و وضعیت انسان در شرایطی است که ارتباط او با جهان بیرون محدود شده است. «بک تو بلک» در ابتدا بهعنوان یک نمایش روی صحنه رفت و بعدها متن آن در قالب کتاب منتشر شد. نسخه منتشرشده توسط نشر چشمه ۷۶ صفحه دارد و در گروه نمایشنامههای معاصر قرار میگیرد.
«بک تو بلک» درباره چیست؟
محور نمایشنامه شخصیت «علی» است؛ انسانی که در شرایط انزوا قرار گرفته و ارتباطش با دنیای بیرون بیش از آنکه از طریق حضور فیزیکی شکل بگیرد، از مسیر صدا، خاطره و گفتوگو ساخته میشود. در چنین موقعیتی، صدا به یکی از عناصر اصلی نمایش تبدیل میشود و مخاطب نیز بهتدریج به جای تماشای یک داستان معمولی، با تجربه ذهنی و عاطفی شخصیت اصلی همراه میشود. معرفی کتاب در طاقچه نیز بر استفاده از صداهای مستند، روایتهای شخصی و ساختار غیرخطی اثر تأکید دارد.
افشاریان در این نمایشنامه تلاش میکند مسئله آزادی را فقط به معنای آزادی فیزیکی مطرح نکند. در «بک تو بلک» آزادی به مسئلهای ذهنی و انسانی تبدیل میشود؛ اینکه انسان تا چه اندازه میتواند در شرایط محدودکننده، ارتباط خود را با دیگری، خاطراتش و تصویری که از زندگی دارد حفظ کند.
تنهایی؛ مهمترین فضای نمایشنامه
یکی از مهمترین ویژگیهای «بک تو بلک»، تبدیل تنهایی به یک عنصر نمایشی است. در این اثر، تنهایی صرفاً موضوعی نیست که شخصیت درباره آن صحبت کند؛ بلکه فرم اجرا نیز به مخاطب اجازه میدهد بخشی از آن را تجربه کند.
فضای مینیمال، استفاده محدود از عناصر صحنه و تأکید بر صدا باعث میشود خلأ و سکوت اهمیت زیادی پیدا کنند. در برخی اجراهای اثر حتی بخشهایی از تجربه نمایشی بر صدا و تاریکی متکی بوده است؛ روشی که مخاطب را از تماشای صرف فاصله میدهد و او را به تصور کردن فضای شخصیت وادار میکند. به همین دلیل، هنگام خواندن «بک تو بلک» نیز بهتر است آن را مانند یک داستان معمولی دنبال نکنیم. این متن بیش از آنکه بر اتفاقهای متعدد تکیه داشته باشد، بر احساس، صدا، مکث، خاطره و گفتوگو بنا شده است.
عشق و ارتباط با دیگری
در کنار تنهایی، عشق یکی از عناصر مهم نمایشنامه است. ارتباط شخصیت اصلی با دیگری، امکان خروج از انزوای ذهنی را ایجاد میکند و نشان میدهد که حتی یک رابطه انسانی میتواند در شرایط دشوار، معنای تازهای پیدا کند.
اما عشق در «بک تو بلک» تصویری ساده و رمانتیک ندارد. رابطه میان آدمها با تنهایی، ترس، محدودیت و پرسشهای بزرگتری درباره زندگی گره خورده است. به همین دلیل، رابطه عاطفی در این نمایشنامه را میتوان بخشی از جستوجوی شخصیت برای پیدا کردن دوباره معنای ارتباط با جهان دانست.
زبان صمیمی و ترکیب طنز و تراژدی
یکی از ویژگیهای قابل توجه نوشتههای سجاد افشاریان، استفاده از زبان نزدیک به گفتوگوی روزمره است. «بک تو بلک» نیز از زبانی صمیمی و محاورهای استفاده میکند و همین موضوع باعث میشود فاصله میان متن نمایشی و مخاطب کمتر شود.
در کنار فضای تلخ اثر، رگههایی از طنز نیز وجود دارد. این ترکیب میان خنده و اندوه، یکی از راههایی است که نمایشنامه از طریق آن به تجربه واقعی انسان نزدیک میشود؛ زیرا زندگی شخصیتها را نمیتوان همیشه در قالب کاملاً تراژیک یا کاملاً طنزآمیز تعریف کرد. طاقچه نیز از ترکیب طنز و تراژدی، زبان محاورهای و استفاده از لهجههای مختلف بهعنوان ویژگیهای این اثر یاد کرده است.
صدا، سکوت و روایت غیرخطی
«بک تو بلک» از نظر ساختار نیز نمایشنامهای متفاوت است. روایت اثر الزاماً مانند یک داستان کلاسیک از نقطه شروع به سمت یک پایان خطی حرکت نمیکند. صداهای مستند، خاطرات و قطعات گفتوگویی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و تصویری چندلایه از جهان شخصیت اصلی میسازند.
این ویژگی را باید یکی از نقاط مهم تجربه «بک تو بلک» دانست. در اینجا سکوت همان اندازه اهمیت دارد که دیالوگ دارد و نبودن تصویر میتواند به اندازه حضور آن معنا داشته باشد. خود سجاد افشاریان نیز در گفتوگویی درباره اثر، بر اهمیت ادبیات و موسیقی و وجه شنیداری نمایش تأکید کرده است.
«بک تو بلک» و مسئله آزادی
آزادی در این نمایشنامه مفهومی فراتر از یک مسئله سیاسی یا اجتماعی پیدا میکند. اثر از مخاطب میپرسد انسان در چه شرایطی احساس آزادی میکند و آیا محدودیت فقط به دیوارهای یک مکان مربوط است یا میتواند در ذهن و روابط انسان نیز وجود داشته باشد.
همین موضوع باعث شده برخی نقدها و یادداشتهای مربوط به اجرای «بک تو بلک» آن را اثری درباره جستوجوی آزادی در فضایی بسته بدانند. در یکی از نقدهای منتشرشده درباره اجرا نیز این مسئله بهعنوان یکی از محورهای اصلی اثر مطرح شده است.
درباره نویسنده و کتابهای سجاد افشاریان
سجاد افشاریان، متولد ۳۱ فروردین ۱۳۶۴ در شیراز، نویسنده، بازیگر، نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر است. او تحصیلات خود را در رشته ادبیات نمایشی ادامه داده و از سالهای جوانی وارد فعالیتهای حرفهای هنری شده است. افشاریان در حوزههای مختلفی از جمله نویسندگی، کارگردانی، بازیگری و تولید آثار نمایشی فعالیت داشته و تجربههای متنوعی در تئاتر و تلویزیون دارد.
«اسکارلت دهه شصت» از دیگر کتابهای منتشرشده اوست و در حوزه نمایش نیز آثاری مانند «ایران استرالیا»، «شرقی غمگین» و «هرکسی یا روز میمیرد یا شب من شبانهروز» در کارنامه او قرار دارند.
نمایش «بک تو بلک» نیز از سال ۱۴۰۰ روی صحنه رفت و خود افشاریان نویسندگی، کارگردانی و اجرای آن را بر عهده داشت.
درباره نشر چشمه
نشر چشمه یکی از ناشران شناختهشده حوزه ادبیات و هنر در ایران است و «بک تو بلک» را نیز در قالب یک نمایشنامه مستقل منتشر کرده است. این کتاب در ۷۶ صفحه و قطع رقعی منتشر شده و چاپهای متعدد آن نشان میدهد که متن همچنان در میان علاقهمندان ادبیات نمایشی مورد توجه قرار گرفته است. پخش چشمه در سال ۱۴۰۵ چاپ هفتم این نمایشنامه را با ۷۶ صفحه اعلام کرده است.
چرا باید «بک تو بلک» را بخوانیم و کتاب برای چه کسانی مناسب است؟
«بک تو بلک» انتخاب مناسبی برای کسانی است که به نمایشنامههای معاصر ایرانی، تئاتر تجربی و متنهایی با فضای مینیمال علاقه دارند. این کتاب برای خوانندهای که به دنبال یک داستان پرحادثه و کلاسیک است، احتمالاً تجربهای متفاوت خواهد بود؛ اما اگر به آثاری درباره تنهایی، ارتباط انسانی، آزادی، خاطره و وضعیت روانی انسان علاقه دارید، میتواند انتخاب قابل توجهی باشد.
حجم کم کتاب نیز یکی از امتیازهای آن برای شروع مطالعه ادبیات نمایشی است. با وجود ۷۶ صفحه، متن تلاش میکند مفاهیمی مانند تنهایی، عشق، محدودیت و آزادی را در قالبی فشرده مطرح کند.
«بک تو بلک» همچنین برای علاقهمندان به تئاتر اهمیت دیگری دارد؛ زیرا مطالعه متن میتواند فرصتی برای مقایسه یک اثر نمایشی با شیوه اجرای آن روی صحنه باشد. این نمایشنامه نشان میدهد که تئاتر همیشه به صحنهای شلوغ و مجموعهای از عناصر بصری نیاز ندارد و گاهی صدا، سکوت و حضور یک بازیگر میتوانند بخش بزرگی از جهان یک اثر را بسازند.
جمعبندی
«بک تو بلک» سجاد افشاریان نمایشنامهای کوتاه اما فشرده است که تنهایی و آزادی را در کنار عشق، خاطره و ارتباط انسانی قرار میدهد. ساختار غیرخطی، زبان صمیمی، استفاده از صداهای مستند و فضای مینیمال، آن را از نمایشنامههای متعارف فاصله میدهد. این کتاب از آن دسته آثاری است که بیش از آنکه بخواهد داستانی پراتفاق تعریف کند، تلاش میکند مخاطب را در یک وضعیت انسانی قرار دهد؛ وضعیتی که در آن صدا، سکوت و خاطره به ابزارهایی برای شناخت شخصیت و جهان او تبدیل میشوند.
«بک تو بلک» در نهایت کتابی درباره انسان تنها و نیاز او به ارتباط است؛ متنی که با حجم کم، پرسشهایی بزرگ درباره آزادی، عشق، انزوا و معنای زندگی مطرح میکند و به همین دلیل میتواند برای علاقهمندان به ادبیات نمایشی معاصر ایران تجربهای قابل تأمل باشد.