«به قول مردم گفتنی؛ چندوچونی خندستانی» نوشته‌ی جواد مجابی، کتابی در حوزه‌ی ادبیات عامیانه و طنز فارسی است که به سراغ یکی از زنده‌ترین بخش‌های فرهنگ مردم ایران می‌رود: ضرب‌المثل‌ها، حکایت‌های شفاهی و زبان پرتصویر کوچه و بازار. مجابی در این اثر، تنها به گردآوری مثل‌های رایج بسنده نمی‌کند، بلکه با کنار هم قراردادن آن‌ها و ساختن روایت‌هایی تازه، ظرفیت داستانی و طنزآمیز زبان مردم را آشکار می‌کند. این کتاب را نشر چشمه در سال ۱۳۹۸برای اولین بار منتشر کرده است.
در فرهنگ ایرانی، ضرب‌المثل‌ها بخش مهمی از شیوه‌ی بیان تجربه‌های جمعی‌اند. مردم با چند کلمه، درباره‌ی قدرت، بی‌عدالتی، طمع، فریب، روابط انسانی و تناقض‌های زندگی داوری می‌کنند. گاهی یک مثل کوتاه، حاصل تجربه‌ای طولانی است و گاهی عبارتی عامیانه، موقعیتی اجتماعی را با چنان دقت و طنزی توصیف می‌کند که یک توضیح مفصل نیز نمی‌تواند جای آن را بگیرد. جواد مجابی در «به قول مردم گفتنی» این توانایی زبان را به بستری برای آفرینش ادبی تبدیل می‌کند.
کتاب «به قول مردم گفتنی» درباره‌ی چیست؟
«به قول مردم گفتنی» مجموعه‌ای از روایت‌ها، حکایت‌ها و بازآفرینی‌های طنزآمیز بر پایه‌ی مثل‌ها و تعبیرهای رایج در زبان فارسی است. جواد مجابی به سراغ عباراتی می‌رود که در گفت‌وگوهای روزمره، حافظه‌ی جمعی و فرهنگ شفاهی مردم ریشه دارند و از دل آن‌ها موقعیت‌هایی داستانی می‌سازد. در این کتاب، ضرب‌المثل‌ها صرفاً چاشنی گفت‌وگو یا آرایه‌ای زبانی نیستند؛ خودشان ماده‌ی اصلی روایت را تشکیل می‌دهند.
برخی از بخش‌های کتاب به بازگویی روایت‌هایی نزدیک‌اند که در فرهنگ عامه رواج داشته‌اند و برخی دیگر از ترکیب و بازآرایی مثل‌های گوناگون شکل گرفته‌اند. مجابی گاهی عبارت‌هایی را که در اصل مستقل از یکدیگرند، چنان کنار هم می‌چیند که از مجموع آن‌ها داستانی تازه پدید می‌آید. در نتیجه، خواننده با متنی روبه‌رو می‌شود که هم ریشه در زبان آشنای مردم دارد و هم حاصل انتخاب و خلاقیت نویسنده است.
این شیوه به کتاب حال‌وهوایی متفاوت می‌دهد. خواننده ممکن است در میان عبارت‌ها با جمله‌هایی آشنا روبه‌رو شود که بارها از زبان اطرافیانش شنیده است، اما قرارگرفتن آن‌ها در کنار یکدیگر معنایی تازه می‌سازد. گاهی یک ضرب‌المثل به‌تنهایی فقط نکته‌ای درباره‌ی رفتار انسان بیان می‌کند، اما وقتی در دل روایتی قرار می‌گیرد، به بخشی از شخصیت‌پردازی یا نقد اجتماعی تبدیل می‌شود. از این نظر، «به قول مردم گفتنی» را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از ضرب‌المثل‌ها دانست. کتاب نوعی تجربه‌ی ادبی با زبان شفاهی است؛ تجربه‌ای که در آن، مرز میان گفتار روزمره و روایت ادبی کم‌رنگ می‌شود و ظرفیت‌های پنهان زبان مردم به نمایش درمی‌آید.
طنز جواد مجابی؛ از زبان مردم تا نقد جامعه
طنز در «به قول مردم گفتنی» فقط برای خنداندن خواننده به کار نمی‌رود. بسیاری از مثل‌ها و حکایت‌های عامیانه، حاصل مشاهده‌ی دقیق رفتارهای اجتماعی‌اند و می‌توانند طمع، دورویی، خودبزرگ‌بینی، سوءاستفاده از قدرت و تناقض‌های زندگی جمعی را آشکار کنند. مجابی با استفاده از همین ظرفیت، زبانی طنزآمیز می‌سازد که در پس شوخی‌هایش، نگاهی انتقادی به مناسبات انسانی و اجتماعی دیده می‌شود.
یکی از ویژگی‌های زبان مردم، توانایی آن در ساختن تصویرهای زنده و گاه اغراق‌آمیز است. در گفتار عامیانه، یک فرد متظاهر یا فرصت‌طلب ممکن است با تشبیهی غیرمنتظره توصیف شود و یک موقعیت ناعادلانه در قالب عبارتی کوتاه و گزنده به یاد بماند. این اغراق‌ها صرفاً جنبه‌ی زبانی ندارند؛ آن‌ها به شیوه‌ای فشرده و مؤثر، داوری مردم درباره‌ی رفتارها و شخصیت‌ها را منتقل می‌کنند.
مجابی از این ویژگی‌ها برای ساختن طنزی استفاده می‌کند که به زندگی واقعی نزدیک است. شخصیت‌ها و موقعیت‌های برآمده از چنین زبانی، معمولاً از دل تجربه‌های آشنای اجتماعی بیرون می‌آیند؛ تجربه‌هایی که ممکن است در محیط کار، روابط خانوادگی، مناسبات قدرت یا گفت‌وگوهای روزمره دیده شوند. به همین دلیل، طنز کتاب برای خواننده صرفاً بازی با کلمات نیست، بلکه فرصتی برای شناخت دوباره‌ی رفتارهای آشناست.
در این اثر، خنده و انتقاد در کنار هم قرار می‌گیرند. خواننده ممکن است ابتدا از یک ترکیب زبانی یا موقعیت عجیب لذت ببرد، اما پس از آن متوجه شود که پشت شوخی، نکته‌ای درباره‌ی نابرابری، فریب یا ضعف‌های انسانی پنهان شده است. همین پیوند میان سرگرمی و نگاه انتقادی، از ویژگی‌های مهم کتاب به شمار می‌رود.
اهمیت ادبیات شفاهی و ضرب‌المثل‌های فارسی
ادبیات شفاهی بخشی از میراث فرهنگی هر جامعه است؛ میراثی که تنها در کتاب‌ها و اسناد رسمی ثبت نشده، بلکه در گفت‌وگوهای روزانه، قصه‌ها، متل‌ها، مثل‌ها و تعبیرهای رایج زندگی می‌کند. بسیاری از این عبارت‌ها در طول نسل‌ها منتقل شده‌اند و در گذر زمان، شکل و معنای خود را متناسب با تجربه‌ی گویندگان تغییر داده‌اند.
ضرب‌المثل‌ها از این نظر اهمیت دارند که تجربه‌های فردی را به دانشی جمعی تبدیل می‌کنند. یک عبارت کوتاه می‌تواند نتیجه‌ی مشاهده‌ی رفتارهای تکرارشونده در جامعه باشد و به‌تدریج به بخشی از حافظه‌ی مشترک مردم تبدیل شود. این عبارت‌ها گاهی توصیه می‌کنند، گاهی هشدار می‌دهند و گاهی با زبانی طنزآمیز، رفتار یا موقعیتی را به نقد می‌کشند.
جواد مجابی در «به قول مردم گفتنی» توجه را از معنای منفرد ضرب‌المثل‌ها به امکان روایت‌سازی از آن‌ها منتقل می‌کند. او نشان می‌دهد که زبان عامیانه فقط مجموعه‌ای از عبارت‌های قدیمی نیست، بلکه منبعی زنده برای خلق ادبیات است. این زبان با تصویرسازی، اغراق، آهنگ کلام و طنز خود می‌تواند شخصیت بسازد، موقعیت ایجاد کند و حتی روایتی کامل را پیش ببرد. اهمیت چنین کاری در روزگاری که شیوه‌های ارتباطی تغییر کرده‌اند نیز قابل‌توجه است. با گسترش رسانه‌های جدید، بخشی از شیوه‌های قدیمی گفت‌وگو و انتقال تجربه ممکن است کمتر از گذشته به کار گرفته شوند. بازآفرینی ادبی این زبان می‌تواند به حفظ بخشی از حافظه‌ی فرهنگی کمک کند و در عین حال نشان دهد که سنت‌های زبانی، در صورت مواجهه‌ی خلاقانه، همچنان توانایی تولید معنا و سرگرمی دارند.
ساختار کتاب و شیوه‌ی روایت‌پردازی
«به قول مردم گفتنی» از بخش‌های مختلفی تشکیل شده که هرکدام به شکلی با فرهنگ شفاهی، حکایت و طنز ارتباط دارند. در کنار مقدمه‌ها و توضیحاتی درباره‌ی زبان و روایت‌های مردمی، کتاب شامل حکایت‌ها و بازآفرینی‌هایی است که از مثل‌ها و تعبیرهای رایج الهام گرفته‌اند. تنوع این بخش‌ها سبب می‌شود اثر به یک قالب ثابت محدود نماند و خواننده با شکل‌های گوناگونی از روایت طنزآمیز روبه‌رو شود.
یکی از روش‌های مورد توجه مجابی، کنار هم قراردادن عبارت‌هایی است که در اصل هرکدام به‌تنهایی معنایی مستقل دارند. این عبارت‌ها در ترکیب با یکدیگر می‌توانند داستانی تازه بسازند؛ داستانی که زبان آن به گفتار مردم نزدیک است، اما چینش و جهت‌گیری روایی‌اش حاصل کار نویسنده است.
این روش را می‌توان نوعی کلاژ زبانی دانست. در کلاژ، عناصر جداگانه در کنار هم قرار می‌گیرند و از ترکیب آن‌ها کلیتی تازه شکل می‌گیرد. در این کتاب نیز مثل‌ها و تعبیرهای عامیانه، با حفظ ویژگی‌های زبانی خود، وارد ساختاری تازه می‌شوند. حاصل کار متنی است که هم یادآور فرهنگ شفاهی است و هم استقلال ادبی خود را دارد. در چنین روایتی، انتخاب ترتیب عبارت‌ها و پیوند میان آن‌ها نقش مهمی در ایجاد معنا و شکل‌گیری طنز ایفا می‌کند.
این شیوه برای خواننده‌ای که به نثر داستانی متعارف عادت دارد، تجربه‌ای متفاوت ایجاد می‌کند. جذابیت کتاب در دنبال‌کردن یک خط داستانی بلند و پیوسته نیست، بلکه در کشف رابطه‌ی میان عبارت‌ها، توجه به ظرافت‌های زبانی و دیدن معنای تازه‌ای است که از ترکیب عناصر آشنا به وجود می‌آید.
زبان کوچه و بازار؛ زبانی زنده و پرتصویر
زبان عامیانه گاهی در مقایسه با زبان رسمی یا ادبی، ساده و روزمره تصور می‌شود؛ اما ضرب‌المثل‌ها و تعبیرهای مردم نشان می‌دهند که این زبان از ظرفیت بالایی برای تصویرسازی و بیان مفاهیم پیچیده برخوردار است. در گفتار روزمره، مردم برای توصیف رفتارها و موقعیت‌ها از تشبیه‌ها، کنایه‌ها و اغراق‌هایی استفاده می‌کنند که حاصل تجربه‌ی جمعی و خلاقیت زبانی است.
در «به قول مردم گفتنی»، این ویژگی‌ها به مرکز توجه تبدیل می‌شوند. مجابی اجازه می‌دهد زبان مردم با رنگ‌وبوی خاص خود در متن حضور پیدا کند و از یک ابزار ساده‌ی گفت‌وگو به نیروی اصلی روایت تبدیل شود. همین حضور مستقیم زبان عامیانه، به کتاب ریتم و لحن متفاوتی می‌بخشد و آن را از نثر رسمی و یکدست دور می‌کند.
البته زبان عامیانه فقط به دلیل شیرینی یا شوخ‌طبعی‌اش ارزشمند نیست. در این زبان، نگاه مردم به قدرت، روابط اجتماعی، اخلاق و زندگی روزمره نیز بازتاب پیدا می‌کند. مثل‌ها می‌توانند هم خرد جمعی را منتقل کنند و هم پیش‌داوری‌ها و محدودیت‌های فرهنگی دوره‌ای خاص را در خود نگه دارند. خواندن آن‌ها، بنابراین، فرصتی برای لذت‌بردن از زبان و در عین حال تأمل درباره‌ی جامعه‌ای است که این عبارت‌ها در آن شکل گرفته‌اند.
درباره‌ی جواد مجابی و نشر چشمه
جواد مجابی از چهره‌های شناخته‌شده‌ی ادبیات و هنر معاصر ایران است. او در زمینه‌های شعر، داستان‌نویسی، طنز، نقد ادبی و هنری و پژوهش فرهنگی فعالیت کرده و در آثارش به زبان، جامعه و تجربه‌ی زندگی ایرانی توجه نشان داده است. علاقه‌ی او به فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی در آثاری مانند «به قول مردم گفتنی» نمود پیدا می‌کند؛ کتابی که در آن، زبان مردم نه موضوعی صرفاً پژوهشی، بلکه ماده‌ای برای آفرینش ادبی است. مجابی پیش از این اثر نیز در کتاب‌هایی چون «روایت عور» و «عین حب نبات» تجربه‌هایی در زمینه‌ی روایت‌های برگرفته از فرهنگ عامه داشته است.
نشر چشمه از ناشران فعال ایران در زمینه‌ی ادبیات داستانی، شعر، نقد و آثار ترجمه است. انتشار «به قول مردم گفتنی» در این نشر، کتابی را در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد که در مرز میان طنز، ادبیات عامیانه و آفرینش ادبی حرکت می‌کند. این اثر برای مخاطبانی که می‌خواهند علاوه بر داستان و شعر، با ظرفیت‌های زبان شفاهی و روایت‌های برخاسته از فرهنگ مردم آشنا شوند، گزینه‌ای قابل‌توجه است.
چرا باید «به قول مردم گفتنی» را بخوانیم؟
«به قول مردم گفتنی» برای علاقه‌مندان به طنز فارسی، ضرب‌المثل‌ها، فرهنگ عامه و روایت‌های کوتاه مناسب است. اگر دوست دارید بدانید چگونه می‌توان از عبارت‌های آشنای روزمره داستان ساخت، این کتاب نمونه‌ای جالب از تبدیل زبان شفاهی به ادبیات خلاقانه ارائه می‌دهد.
این اثر همچنین برای خوانندگانی جذاب است که به نقد اجتماعی از راه طنز علاقه دارند. مجابی در بسیاری از روایت‌ها از ظرفیت کنایه و اغراق استفاده می‌کند تا رفتارهای انسانی و مناسبات اجتماعی را به شکلی سرگرم‌کننده و در عین حال انتقادی نشان دهد. خواننده می‌تواند در میان شوخی‌های زبانی، نشانه‌هایی از تجربه‌های جمعی و تناقض‌های جامعه را نیز پیدا کند.
کتاب برای کسانی که به پژوهش‌های فرهنگ عامه و تاریخ زبان علاقه دارند نیز ارزش خواندن دارد؛ زیرا نمونه‌هایی از تعبیرها و شیوه‌های گفتار مردم را در قالبی ادبی عرضه می‌کند. البته باید توجه داشت که اثر یک فرهنگ‌نامه‌ی صرف یا مجموعه‌ای دانشگاهی از ضرب‌المثل‌ها نیست؛ مجابی مواد برگرفته از زبان مردم را انتخاب و بازآرایی می‌کند تا از آن‌ها روایت‌هایی تازه بسازد.
در نهایت، «به قول مردم گفتنی» انتخاب مناسبی برای کسانی است که می‌خواهند با نگاهی متفاوت به زبان روزمره بنگرند و ببینند چگونه عبارت‌هایی که در گفت‌وگوهای معمولی به کار می‌بریم، می‌توانند ظرفیت‌های داستانی و انتقادی داشته باشند.
جمع‌بندی
«به قول مردم گفتنی؛ چندوچونی خندستانی» اثر جواد مجابی، کتابی در زمینه‌ی طنز و ادبیات عامیانه است که ضرب‌المثل‌ها و تعبیرهای مردم را به بستری برای روایت‌پردازی تبدیل می‌کند. نویسنده با انتخاب و ترکیب عبارت‌های آشنا، حکایت‌هایی می‌سازد که در آن‌ها زبان کوچه و بازار، هم منبع شوخی و سرگرمی است و هم وسیله‌ای برای بازتاب تجربه‌های اجتماعی.
ارزش این کتاب در آن است که فرهنگ شفاهی را به‌عنوان بخشی زنده از ادبیات فارسی به خواننده معرفی می‌کند. مجابی نشان می‌دهد که ضرب‌المثل‌ها فقط جمله‌هایی کوتاه برای بیان پند یا تجربه نیستند؛ آن‌ها می‌توانند شخصیت بسازند، داستان شکل دهند و از خلال طنز، تناقض‌های زندگی و جامعه را آشکار کنند.
اگر به طنز ایرانی، زبان مردم و روایت‌هایی علاقه دارید که از دل فرهنگ عامه بیرون آمده‌اند، «به قول مردم گفتنی» از نشر چشمه می‌تواند انتخابی خواندنی باشد؛ کتابی که خواننده را دعوت می‌کند زبان روزمره را نه فقط وسیله‌ی گفت‌وگو، بلکه گنجینه‌ای از تصویر، تجربه و خلاقیت ادبی ببیند.