«سانتا اویتا» (Santa Evita) شاهکار توماس الوی مارتینث، نویسنده و روزنامهنگار برجسته آرژانتینی، یکی از مهمترین رمانهای آمریکای لاتین در دهههای پایانی قرن بیستم است. این اثر که نخستینبار در سال ۱۹۹۵ منتشر شد، به بیش از سی زبان ترجمه شده و در سراسر جهان با استقبال گسترده مخاطبان و منتقدان روبهرو شده است. رمان بر پایه یکی از شگفتانگیزترین ماجراهای واقعی تاریخ آرژانتین شکل گرفته؛ سرگذشت اوا پرون (اویتا)، بانوی اول محبوب آرژانتین، و سرنوشت رازآلود پیکر مومیاییشده او پس از مرگ. ترجمه فارسی این اثر با برگردان رامین ناصرنصیر توسط نشر چشمه منتشر شده است.
داستان از مرگ اوا پرون در سال ۱۹۵۲ آغاز میشود؛ زنی که در سیوسهسالگی بر اثر سرطان درگذشت، اما مرگش پایان زندگی او نبود، بلکه آغاز اسطورهای شد که دههها بر سیاست، فرهنگ و حافظه جمعی آرژانتین سایه انداخت. پس از مرگ او، پیکرش با روشهای ویژه مومیایی شد تا برای همیشه حفظ شود، اما با سقوط دولت خوان پرون، همسر او، جسد اویتا به شیئی سیاسی و نمادی از قدرت تبدیل شد. نظامیان برای جلوگیری از تبدیل شدن مزار او به محل تجمع هواداران، پیکر او را مخفی کردند؛ تصمیمی که سرآغاز سفری عجیب و پررمزوراز شد. جسد او سالها میان شهرها و کشورها جابهجا شد، از آن نسخههای بدل ساخته شد و پیرامونش افسانهها و روایتهای بیشماری شکل گرفت. همین تاریخ واقعی، هسته اصلی رمان را میسازد.
اما «سانتا اویتا» صرفاً بازگویی یک واقعه تاریخی نیست. مارتینث مرز میان تاریخ، روزنامهنگاری، زندگینامه و داستان را از میان برمیدارد و اثری میآفریند که در آن، واقعیت و خیال چنان در هم تنیدهاند که تشخیص آنها از یکدیگر همیشه آسان نیست. او از اسناد واقعی، مصاحبهها، خاطرات، روایتهای شفاهی و تخیل داستانی بهره میگیرد تا نشان دهد حقیقت تاریخی همیشه چیزی فراتر از مجموعهای از اسناد رسمی است. به همین دلیل، «سانتا اویتا» را یکی از شاخصترین نمونههای رمان مستند یا رمان تاریخنگارانه در ادبیات آمریکای لاتین میدانند.
یکی از مهمترین درونمایههای کتاب، قدرت اسطوره در سیاست است. اوا پرون در این رمان تنها یک شخصیت تاریخی نیست؛ او به نمادی تبدیل میشود که هر گروه سیاسی میکوشد معنای تازهای به آن بدهد. حتی پس از مرگ، نفوذ او از میان نمیرود و پیکرش به موضوعی برای رقابت، ترس، پرستش و سوءاستفاده سیاسی بدل میشود. مارتینث نشان میدهد که چگونه گاهی یک جسد میتواند از یک انسان زنده، تأثیر سیاسی و اجتماعی بیشتری داشته باشد.
رمان همچنین تأملی عمیق درباره حافظه جمعی است. نویسنده میپرسد ملتها چگونه گذشته خود را به یاد میآورند و چگونه افسانهها جای واقعیت را میگیرند. در جهان «سانتا اویتا»، هر شخصیت روایت خاص خود را از اویتا دارد و هیچ روایت واحد و قطعیای وجود ندارد. این چندصدایی، ساختار رمان را غنیتر میکند و خواننده را وادار میسازد تا خود میان واقعیت و افسانه تمایز قائل شود.
یکی دیگر از نقاط قوت کتاب، شخصیتپردازی اوا پرون است. هرچند او در بخش بزرگی از داستان حضور فیزیکی ندارد، اما تقریباً همه شخصیتها تحت تأثیر او زندگی میکنند. او برای عدهای قدیس است، برای گروهی سیاستمداری جاهطلب و برای برخی دیگر زنی که از فقر برخاست و به محبوبترین چهره تاریخ معاصر آرژانتین تبدیل شد. مارتینث هیچیک از این تصویرها را مطلق نمیکند، بلکه اجازه میدهد خواننده با مجموعهای از روایتهای گاه متناقض، شخصیت او را بازسازی کند.
از نظر سبک، «سانتا اویتا» نمونهای درخشان از ادبیات آمریکای لاتین است. نثر مارتینث روان، شاعرانه و در عین حال روزنامهنگارانه است. او با مهارت میان گزارش، گفتوگو، سند تاریخی و روایت داستانی جابهجا میشود، بیآنکه انسجام اثر از میان برود. همین ویژگی باعث شده است که رمان، هم برای علاقهمندان به تاریخ جذاب باشد و هم برای خوانندگانی که به آثار ادبی پیچیده و چندلایه علاقه دارند.
این کتاب علاوه بر ارزش ادبی، تصویری از جامعه آرژانتین در میانه قرن بیستم نیز ارائه میدهد؛ جامعهای که میان دموکراسی، کودتا، پوپولیسم، خشونت سیاسی و بحران هویت در نوسان است. با این حال، مارتینث هرگز به روایت خشک تاریخ اکتفا نمیکند و همواره سرنوشت انسانها را در مرکز داستان قرار میدهد. از این رو، «سانتا اویتا» بیش از آنکه درباره یک کشور یا یک شخصیت تاریخی باشد، درباره قدرت روایت، ماندگاری اسطورهها و رابطه پیچیده حقیقت و حافظه است.
درباره نویسنده و مترجم
توماس الوی مارتینث (۲۰۱۰-۱۹۳۴) نویسنده، روزنامهنگار و استاد دانشگاه اهل آرژانتین بود. او سالها در زمینه روزنامهنگاری تحقیقی فعالیت کرد و در دوران حکومت نظامیان ناچار به تبعید شد. تجربه حرفهای او در روزنامهنگاری، تأثیر عمیقی بر شیوه روایت آثارش گذاشت و سبب شد مرز میان مستند و داستان در نوشتههایش کمرنگ شود. «سانتا اویتا» مشهورترین اثر اوست و بسیاری آن را یکی از مهمترین رمانهای معاصر آمریکای لاتین میدانند. گابریل گارسیا مارکز درباره این کتاب گفته است: «این همان رمانی است که همه عمر چشمانتظار خواندنش بودم.»
ترجمه فارسی این اثر را رامین ناصرنصیر انجام داده و نشر چشمه آن را منتشر کرده است. این ترجمه، خوانندگان فارسیزبان را با یکی از برجستهترین رمانهای تاریخمحور ادبیات آمریکای لاتین آشنا میکند.
چرا باید این کتاب را خواند؟
«سانتا اویتا» رمانی است درباره مرگ، قدرت، اسطوره، سیاست و حافظه؛ اثری که نشان میدهد چگونه یک انسان میتواند پس از مرگ نیز سرنوشت یک ملت را تحت تأثیر قرار دهد. اگر به رمانهای تاریخی، ادبیات آمریکای لاتین، روایتهای مبتنی بر وقایع واقعی و آثاری که مرز میان حقیقت و خیال را به چالش میکشند علاقهمند هستید، این کتاب یکی از درخشانترین انتخابهاست. «سانتا اویتا» نه فقط داستان زندگی و مرگ اوا پرون، بلکه روایتی تأملبرانگیز درباره شیوه ساخته شدن اسطورهها و قدرت داستان در شکل دادن به تاریخ است.